فرشید قربانپور: “در روز دوم خرداد ۱۳۷۶ هفتمین دوره انتخابات رباست جمهوری ایران برگزار شد

پیروزی خاتمی عملاً فصل جدیدی از تاریخ جمهوری اسلامی را رقم زد. فصل جدیدی که نشانه اصلی آن پویایی فضای سیاسی بود. و البته امید به تغییر و بهبود وضعیت کشور برای اکثریت ایرانیان نوجو. این دوره اصطلاحات سیاسی خاص خود را بر سر زبان‌ها انداخت. طیف طرفداران خاتمی یا همان جناح چپ به نام دوم خردادی‌ها یا اصلاح طلبان شناخته شدند. اصلاح طلبان معتقد به لزوم تغییرات اساسی در ادارهٔ امور کشور بودند. البته در چهارچوب قانون اساسی جمهوی اسلامی ایران. و در مقابل جناح راست یا اقتدارگرایان قرار گرفتند. جناح راست اعتقادی به تغییرات اساسی نداشند و در کنار قانون اساسی، اطاعت بی چون وچرا از رهبری را از اصول اصلی خود می‌دانستند. البته اقتدارگرایان جناح راست در اواخر دورهٔ خاتمی جای خود را به نسل جدیدی از نیروهای جوان تری دادند که به اصولگرایان معروف شدند.” از ویکی
این روزها دیگر کمتر کسی از دوم خرداد چیزی می گوید هر چند که به موازات دور شدن از آن واقعه ، همگان بیشتر ارزش آن را در می یابند. فضای باز سیاسی ، فعالیت های گسترده ی احزاب ، فعالیت های تقریبا آزادانه ی مطبوعات و دانشجویان از خصوصیات بارز دوران اصلاحات بود که متاسفانه به دلایل زیادی پس از اتمام هشت سال ریاست جمهوری خاتمی عمر آن در عمل به پایان رسید و به آمال تبدیل شد.
اما با نزدیک شدن به نوبت جدید انتخابات ریاست جمهوری حرف و حدیث ها درباره ورود دوباره خاتمی زیاد شد. و حتی برخی اقدام به ارسال نامه هایی به خاتمی کردند تا از او دعوت کنند دوباره به انتخابات ورود کند. و در این زمینه سایت ها نیز بیکار نبودند و حتی برای این دعوت ها و درخواست ها سایت هایی در نظر گرفته شد تا کاربران اینترنت نیز از خاتمی دعوت کنند تا دوباره رییس جمهور کشورشان بشود!
در این پرونده درباره ی دوم خرداد و وقایع مربوط به آن و همچنین روند اصلاحاتی که پیرو جریان دوم خرداد انجام شد و تاثیرات آن یادداشت هایی را تهیه کرده ایم.
برای دیدن باقی مطالب می توانید روی نام پرونده کلیک کنید.

از میانه‌ی حکومت قاجار تاکنون هر ده تا بیست سال یک جشن ضد استبدادی و استعماری از سوی ملت ایران تجربه شد. مقاومتی که نتیجه نوعی خود آگاهی سیاسی جهت کسب حقوق مدنی و هویت فرهنگی بود، در مقابل ساختار و نیروهایی که مانع دستیابی به حقوق مدنی بودند. این جنبش های مدنی به منظور رسیدن به آزادی، حاکمیت قانون، امنیت، حقوق شهروندی، آبادی،‌ رفاه و عزت کشور بود. و علت ظهور آن خودآگاهی جامعه در اثر گسترش تحصیل، آموزش، زندگی شهری و تحولات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی صنعتی و شکافهای گوناگونی که همواره جامعه ایران را رنج می داد، بوده است. این شکافها احساس محرومیت را در قشرها و طبقات مختلف اقتصادی، سیاسی، قومی و جنسی افزایش داده و زمینه ای برای ظهور جنبش های اعتراضی و مدنی بوجود آورد. مشروطیت، جنبشی مدنی جهت محدود کردن اختیارات مطلق شاه، تدوین قانون اساسی، قانونمند کردن روابط دولت- ملت، مشخص کردن حقوق شهروندی شهروندان بود.
اولین مقاومت جدی جنبش مدنی در برابر استبداد خشن قاجاری با به توپ بستن مجلس رنگ باخت. جنبش مدنی نوعی دگرگونی کیفی در میان لایه های مختلف ملت ایران به منظور تحول کیفی و ساختاری در کلیت ساختار سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران است که با مشروطه رسمیت یافت و هیچگاه متوقف نگردید. اگر چه سرعت این تحول در مقاطعی به عللی کند یا تند شد با افول مشروطه در عصر رضا شاه،‌ با مقاومت شکننده روشنفکران، علما،‌ شاعران و نویسندگان، جنبش مدنی به حیات همزمان خود ادامه داد و با خروج رضا شاه این جنبش به صحنه آشکار سیاست پا نهاد و در حوزه مدنی گسترش یافت. و در دهه بیست پیشرفت چشم گیری داشت.
تشکیل اصناف، اتحادیه ها به ویژه در میان کارگران صنایع نفتی که بازدیدی موثر برای احزاب شد و در حوزه‌ سیاست جنبش به اوج کوشش های ضد استعماری رسید. فعالیت گسترده نیروهای روحانی، جبهه ملی، حزب توده و… علیه استعمار و شعار حاکمیت قانون اساسی مشروطه با کیفیتی عالی تر از دوره مشروطه رخ نمود.
به عللی پیشتازان جنبش مدنی بعد از رسیدن به قدرت سیاسی پراکنده شدند. یا در ساختار فاسد حاکمیت استحاله شدند و یا قادر به تغییر ساختار فاسد نبودند. با شکست جنبش ملی شدن نفت که یکی از مصادیق جنبش مدنی ایران است، جنبش مدنی دوباره زیرزمینی شد و مقاومت خود را در مقابل استبداد و استعمار از طریق احزاب، مبارزات دانشجویی، اعتراضات کارگری و صنفی و مخالفت های پراکنده توسط روحانیت، معلمان و دیگر اقشار پی گرفت.
در هر فرصت سیاسی مناسب این جنبش بسان کوه یخی از دل اقیانوس جامعه ایران خودنمایی می کرد. عناصر مذهبی جنبش بعد از کودتای ۲۸ مرداد، با انسجام و نگاهی نو از دین فعال تر شدند. اعتراض شدید امام خمینی(ره) در ۱۵ خرداد ۴۲ به انقلاب سفید شاه و مقاومت نیروهای دانشجویی، مذهبی در برابر استبداد و استعمار، جنبش مدنی ایران را در سطحی آشکارتر و عالی تر قرار داد. در دهه بعد بیشترین انرژی جنبش مصروف فعالیت های فرهنگی و هنری شد. دانشگاهها به بستری مناسب برای بروز اعتراض های سیاسی تبدیل شدند.
در ابتدای دهه پنجاه نیروی جوان جامعه، احتیاط سیاسی نسل قبلی را بر نتافت و انرژی خود را به سوی فعالیت های چریکی سوق داد و به مدت یک دهه جریانات چریکی به مبارزه با استبداد و استعمار پرداختند. ظهور چهره هایی چون دکتر شریعتی و مرتضی مطهری در فضای دانشگاهها و مراکز مذهبی و تربیت و پرورش نیروهای جوان دارای انگیزه، در سال های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ جنبش مدنی ایران را به طور غیر مترقبه ای توسعه داد. با تمرکز نیروها و هدف گیری سرنگونی استبداد پهلوی به رهبری امام خمینی، انقلاب اسلامی ایران به عنوان یکی از مصادیق در اوج جنبش مدنی ایران به پیروزی رسید. کالبد شکافی شعارها و اراده ملت ایران در آن سالها و تثبیت غیرقابل انکار سه شعار اصلی «آزادی»، «جمهوریت و اسلامیت»، «استقلال» موید حاکمیت ملت بر سرنوشت خود و مشروعیت و مقبولیت حکومت از جانب ملت ایران است.
اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به ویژه اصل ۵۶، «حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. هیچکس نمی تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار می دهد و ملت ایران این حق خداداد را از طرقی که در اصول بعد می آید اعمال می کند.» موید ادعای فوق است.
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، جنبش مدنی ملت ایران به اوج اعتلای سیاسی خود دست یافت. بعد از پیروزی به عللی نیروهای پیشتاز دچار تشتت شدند. اما اصل مقاومت در برابر انحصار قدرت از سوی نیروهای درون قدرت و حاکمیت و نیروهای خارج از حاکمیت در محیط های دانشگاهی و مراکز مذهبی از طریق روشنفکران،‌ روحانیون، احزاب، اصناف پیگیری شد. ساختار اقتصادی و فرهنگی پیش از انقلاب با پیروزی انقلاب اگرچه بسیار محدود شد اما به علت ریشه داشتن در ساختار تاریخ ایران، فعال بود و توانست زمینه رشد جنبش های مستقل و مدنی را تا حدودی محدود کند. توانایی نیروهای مدنی خارج از قدرت در پیشبرد اهدافشان محدود شدند. اما زمینه بهره برداری در جامعه هم به طور عینی و هم به طور ذهنی برای توسعه جنبش مدنی وجود داشت. مشکلات تشکیلاتی و آرمانی نیروهای خارج از قدرت و فضای تنگ سیاسی امکان رشد نهادهای مستقل سیاسی را محدود کرد.
اغلب مطالبات و تضادها گاه به اعتراضاتی بدل می شد که به سرعت خاموش می شد، اما در حوزه سیاسی، جنبش آزادیخواهانه مردم از حوزه مدنی سر برآورد و از «اصلاحات» سخن گفت. این اتفاق هم برای «جنبش آزادیخواه مردم» و هم برای جریان «اصلاحات حکومتی» امری مبارک بود. رابطه این دو، چند سالی، رابطه ای همزیستانه بود. زیرا هریک برای حضور و گسترش خواست های خود به دیگری نیاز داشت. به این ترتیب جنبش مدنی ایران در این دوره یکی دیگر از مصادیق آشکار خود را در قالب جنبش دوم خرداد یا جنبش اصلاحات یافت.
جنبش مدنی ایران که از مشروطه تا به امروز با فراز و فرودهای فراوان و به صور مختلف خود را نمایان کرده و با توجه به شرایط و اوضاع مشخص هر دوران با آرمان ها و مبارزات مقطعی مختلف در آمیخته و رنگ و بوی آنها را به خود گرفته و خواسته های تاریخی خود را به تن آن ها پوشانیده است. این جنبش ضد استبدادی و آزادیخواهانه گاه در کنار سلطنت مشروطه، گاه در کنار ناسیونالیسم و گاه در کنار جمهوری خواهی به حیات رو به توسعه خود ادامه داده است.
جنبش اصلاحات مبنای حرکت سیاسی خود را آگاهی از جنبش ضد استبدادی و آزادی خواهانه مردم ایران و وسعت و عمق مطالبات سرکوب شده و پاسخ نیافته مردم قرار داد. و توانست به طور نسبی، جنبش مدنی را با خود همراه کند. و به نوعی تلاقی تاریخی میان خواست سیاسی و فرهنگی اصلاحات و جنبش مدنی که خواست طبیعی مردم است ایجاد گردید. و این وضعیت تا خرداد ۸۴ ادامه یافت. آبشخور فکری اصلاحات جنبش نوگرای دینی بود که از ابتدای قرن شکل گرفت و در سال های قبل از انقلاب به کوشش بازرگان، طالقانی، مطهری و شریعتی به اوج خود رسید و منجر به پیروزی انقلاب اسلامی ایران گردید.
ورود روحانیت سنتی به عرصه قدرت سیاسی و مخالفت آنها با روحانیون و روشنفکران نوگرا، به تدریج منجر به حذف نیروهای عرفی، سپس ملی مذهبی و در نهایت نیروهای اصلاح طلب درون حاکمیت گردید.
بنابراین باید میان جریان اصلاح طلب حکومتی و جنبش مدنی ایران که همچنان خود را در فعالیت های سیاسی اجتماعی جوانان، دانشجویان، زنان، کارگران، معلمان، هنرمندان و دیگر اقشار ایران نمایان می کند، تمایز قایل شد. جنبش مدنی ایران، کوشش گسترده ولی غیر هماهنگی برای دستیابی به حقوق شهروندی و کسب آزادی و دموکراسی است. این جنبش از نوع جنبش های نوینی است که نیروهای آن غیرمتمرکز و شناور، ولی مستمر و جهت دارند. جنبش مدنی ایران نه دارای ساختار منسجم و نه صاحب رهبری و سازمان معینی است که بتواند نسبت به تمایلات سیاسی رویکردی استراتژیک اتخاذ کند. این جنبش مجموعه ای از فعالیت های نامنظم گروه ها و احزاب پراکنده و غیر منسجمی است که در شرایط اختناق به سهولت تجزیه می شوند، و برای بروز خواست های خود تمایلی به رویکردهای مخاطره آمیز ندارد. مگر در شرایط غلیانی. انتخابات ریاست جمهوری در سال ۷۶ و انتخابات مجلس ششم در سال ۷۸ این فرصت کم مخاطره را برای مردم فراهم آورد.
جریان اصلاحات حکومتی در جمهوری اسلامی،‌ کوشش جمعی بخش هایی از نیروهای پیروز انقلاب بود که خواستار آزادی های سیاسی و اجتماعی در محدوده قانون اساسی جمهوری اسلامی بودند. آزادی هایی که به عقیده اصلاح طلبان در قانون اساسی معطل مانده و به علل مختلف تحقق نیافته بود. هدف این جریان هم رفع محدودیت های مختلف مدنی و سیاسی بوجود آمده بود و هم حفظ مشروعیت نظام و تداوم بخشیدن به آن بر اساس روابط نوین و منطبق با نوگرایی دینی.
بنابراین اصلاح طلبی بخشی از جنبش وسیع تری بود که نیروهای سیاسی مختلف برای هدایت آن به تلاش مشغول بوده و هستند. در جنبش دوم خرداد گاه افرادی از اصلاح طلبان از مردم پیشی گرفتند و راهکارها و اندیشه های نوینی فرا روی مردم و همفکران خویش در دولت قرار دادند و گاه بخش هایی از مردم از اصلاح طلبان پیشی گرفتند و راهکارهای متفاوتی را مدنظر قرار دادند. میزان فاصله این دو جریان از هم ارتباط مستقیمی با پاسخگویی به نیازها و تمایلات و مطالبات هر یک از دیگری داشت.
در نیمه اول این همراهی یعنی سال ۸۰- ۱۳۷۶، شکاف کوچک و امید به پیروزی بسیار بود. اما در نیمه دوم، یعنی سال های ۸۴- ۱۳۸۰، این شکاف هر روز عمیق تر شد. دوران ۸ ساله ریاست جمهوری سید محمد خاتمی «عصر اصلاحات» منشاء تحولاتی بود. تحولات فقهی، دوام تفکر نواندیشی دینی، برخورد با نوگرایی، تکثر گرایی و عقلانیت مدرن در دولت اصلاحات فراتر از دگرگونی های چند دهه بود. یکی از موفقیت های بارز نواندیشی در این دوران نسبیت بخشی به اندیشه های آرمانی ای است که همواره سدی در مقابل توسعه جامعه ایران بود. اگرچه حجم و عمق تغییرات فقهی ناشی از قرائت های جدید دینی برای مقابله با حجم عظیم سنت گرایی دینی و قدرت سیاسی آن در این زمان کافی نبود، اما نباید تاثیر عظیم آن را نسبت به اهمیت تغییرات در آینده ایران و گذار به دوران ما بعد انکار کرد. و این تحول از دیدگاه عینی واقعیات تاریخی و سیاسی جامعه ایران کم هزینه تر و بنیانی ترین مسیر برای گذار از امروز به فردای نوگرایانه است.
شفاف سازی توسط خاتمی و نهادهای مدنی نسبت به خفا کاری و پنهان سازی تاریخی و ساختاری، در حوادثی مانند قتل های زنجیره ای جرات و شهامت جامعه مدنی ایران را تقویت کرد. موفقیت های پی در پی جناح اصلاح طلب در کسب کرسی های قوه مقننه و شوراهای شهر مفهوم نماینده و نمایندگی را در جمهوری اسلامی پررنگ تر کرد و انتظار مردم را از دولت و نمایندگان افزایش داد. و بر شور و شوق مردم افزود، آنچه مردم را نسبت به رفتار اصلاح طلبان ناامید کرد، عقب نشینی های مستمر، خوشبینی نسبت به تغییر رفتار نهاد ضد اصلاحات و عدم برخورداری از استراتژی مشخص و کارآمد در مقابل کارشکنی های نهادهای ضد اصلاحات بود.
گشایش فضای سیاسی و فرهنگی برای هنرمندان، نویسندگان، موسیقیدانان، اهالی سینما و تئاتر و شکستن مرزهای سانسور و گسترش جدیدی از خلاقیت و آفرینش فکری و هنری و خلق آثاری که دارای کیفیت قابل ارائه در سطح بین المللی بود که تحسین ناظران بین المللی را برانگیخت. امکان انتشار نشریات تخصصی و سیاسی و فرهنگی و اجتماعی در سطوح محلی و ملی، فعالیت و تولید سازمان ها و نهادهای تربیتی، فرهنگی و اقتصادی و تاثیرگذاری نشریات و نهادها در وقایع سیاسی کشور و توسعه دانش سیاسی و اجتماعی و قدرت اندیشه و تفکر جامعه از نتایج مبارک و بزرگ این دوران است. بطوریکه بعضی از نشریات این دوران جانشین احزاب سیاسی ایران شدند. رشد کمی میزان سالانه کتاب از ۴۰۰۰ عنوان در دهه چهل به ۱۴۰۰۰ جلد در دوران آقای رفسنجانی و ۴۰۰۰۰ جلد در دوران خاتمی پیشرفت غیرقابل انکاری برای فرهنگ و جنبش مدنی ایران است.
براساس بانک اطلاعاتی سازمان های غیر دولتی و تشکل های مردمی، تعدادی قریب ۲۴۰۰ سازمان غیر دولتی و غیرانتفاعی در ایران ثبت نام کرده و در زمینه های مختلف فرهنگی،‌ادبی، سیاسی، زیست محیطی، حقوقی، آموزشی و غیره مشغول به فعالیت هستند. مشارکت اجتماعی در نهادهای داوطلبانه حتی از نوع آرمانی آن زمینه مشارکت اجتماعی و تمرین دموکراسی است.
فضای اجتماعی ایران پس از دوم خرداد بازتر شد. جوانان فرصت های بیشتری برای ابراز خواست های خود یافتند. زنان توانستند از قالب های رفتاری تنگ بیرون آیند و امکان بیشتری برای بروز فردیت افراد فراهم شد. گفتمان جنبش مدنی در ایران، خواست های خود را از طریق گفتمان دموکراسی و حقوق بشر و شهروندی مطرح کرد و زمینه ساز بحث های تحول و تغییر در جامعه ایران شد. یکی از ویژگیهای گفتمان های جدید جامعه ایران عقلانیت جویی است که تحول تدریجی و قابل پیش بینی را بر تحولات ویرانگر ترجیح می دهد. امروز در میان اکثریت جامعه ایران گرایش به تعقل به عنوان نوعی مقابله با خشونت طلبی و تخریب گرایی مورد توجه قرار گرفته است.
تنش زدایی از حوزه سیاست خارجی و خروج ایران از انزوای سیاسی- جلوگیری از تحریم ها،‌افزایش سرمایه گذاری خارجی، ایجاد صندوق ذخیره‌ ارزی، رونق اقتصادی، مهار و کاهش تورم، رونق عملکرد بانکهای دولتی و خصوصی، مدیریت با کفایت اختلافات و مشکلات بین المللی و… موجب تغییراتی در لایه های مختلف جامعه گردید. قطعاً تغییر بنیادی در دراز مدت اتفاق می افتد، بنابراین صرف نظر از اینکه در این میان چه تعداد جنبش های مدنی رخ می دهد، لزوماً تدریجی است. انقلاب ها معمولاً زمانی رخ می دهند که درهای پیشرفت و توسعه کاملاً مسدود باشند و راهی برای ایجاد و تغییر وجود نداشته باشد. به عبارت دیگر اصلاح و تغییر تدریجی اصل و قاعده و انقلاب استثناء است. حتی در مواردی که یک انقلاب به ناچار اتفاق می افتد، آنچه پس از فروکش کردن تب آرمان گرایی بنیادگرا برجا می ماند، تغییرات تدریجی است.
استقبال مردم ایران از انتخابات ریاست جمهوری ۷۶ و اصلاحات ریشه در این تحلیل دارد. قطعاً دوران اصلاحات دوران ایجاد بهشت برین نبوده است که در دوران کوتاه ممکن نبود، بلکه جهشی بلند در توسعه افقی و عمودی جنبش مدنی ایران بوده است و با افول جنبش اصلاح طلبی جنبش مدنی با سرمایه عظیمی که در سطح افقی و عمودی جامعه ایران و لایه های مختلف مردم است قادر به مقابله و توقف جنبش مدنی ایران نیست. تا روزی دیگر و روزگاری دیگر که این جنبش در صورتی نو رخ نماید، نباید از تلاش و تفکر و تحمل بازماند که آن بزرگ چه خوش سرود:
رقیب نیز چنین محترم نخواهد ماند
پس بیار جام که دوران جم نخواهد ماند.

*نماینده مجلس ششم شورای اسلامی- آستانه و بندرکیاشهر

اسحاق راستی

درباره دستاوردهای دوره اصلاحات و به عبارتی دولت خاتمی تاکنون سخنان و نوشتاری فراوان بیان و نوشته شده است و طبیعی است که نقدهایی نیز در این خصوص شده و می شود. خصوصاً با نزدیک شدن به دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری و مطرح شدن دوباره نام خاتمی بار دیگر این بحث و نقدها رو به فزونی خواهد گرفت. اما نگارنده در این نوشتار سعی می کند در خصوص یکی از دستاوردهای مهم و اساسی دوم خرداد و رویه آقای خاتمی در دوران هشت ساله شان اشاره کند و آن عرفی شدن مسئولان و حاکمان در طول آن سالها بوده که همچنان با توجه به عدم میل اقتدار گرایان و محافظه کاران ادامه دارد.
نگاهی تاریخی به کشورمان یک واقعیت را نشان می دهد که ایجاد قدسیت برای ساکنان عرصه حکومت یکی از پیامدهای عینی حضور و نقش کیش و آیین در قلمرو ملک داری بوده است. تعدد حضور عناوینی همچون ضل الله، قبله عالم، اعلیحضرت قدر قدرت، سلیمان حشمت، مظهر فیوضات ربانی و… در متون تاریخی، سیاسی این سرزمین گواهی بر این مدعاست. البته این که پیامدهای حاشیه امنیتی زمامداران که ناشی از این قدوسیت مجازی بوده است، دست آنها را در انجام دادن بسیاری از اقدامات نه چندان تامین کننده به منافع ملی باز گذاشته که نیاز چندانی به توضیح ندارد.
اصل خطا پذیری تمامی انسان ها به جزء چهارده معصوم از یکسو و تجربه تاریخی خطاهای عمدی و سهوی حاکمان در طول تاریخ حیات جمهوری اسلامی ضرورت برنامه ریزی برای ایجاد پدیده ای به نام عرفی شدن حاکمان را مطرح می سازد.
یکی از بارزترین ویژگی های آقای خاتمی نوآوری و روش های کارآمد بود که موفقیت هایی برای او به ویژه در انتخابات ریاست جمهوری دوم خرداد ۱۳۷۶ رقم زد. در واقع آقای خاتمی با نوآوری خود در حوزه گفتمان سیاسی که به صورت صریح و ضمنی حوزه های دیگر را نیز در بر می گرفت، توانست نظر بسیاری را که از وضع موجود چندان راضی نبودند، جلب کند.
روش های کارآمد آقای خاتمی و شیوه رفتار با مخاطبان، انتخاب مخاطبان، نحوه سخن گفتن با آنها، گزینش واژه ها و مکان ها و زمان ها برای ارتباط گیری با مخاطبان و حتی نحوه پوشش و نگاه کردن و چهره آرایی را در بر می گرفت. اقدامات نوین خود آقای خاتمی در مدت تبلیغات انتخاباتی و همچنین در قامت یک رییس جمهور از یک طرف و نیز انتقادها و در مواقعی شیوه و حجم حملاتی که به ایشان در دوران های انتخاباتی و همچنین دوران ریاست جمهوری اش گردید، باعث عرفی تر شدن مقام رییس جمهور در ایران را به دنبال داشت. زیرا قبل از آن در تریبون های رسمی و در محافل نقد و انتقاد رییس جمهور را مخالف با پیامبر اکرم می دانستند و حتی بعضی ها در فلان شهر دور افتاده مثلاً مخالف با مسئول اداره ای را بطور پلکانی به مخالفت با پیامبر و یا نقد و انتقاد از یک امام جمعه شهری را نیز مخالف با امام زمان اعلام می کردند. به همین جهت بود که خود آقای خاتمی در موضوعات مختلف در نوع سوال کردن و مخاطب قرار دادن رییس جمهور چه به صورت حضوری و چه به صورت غیرمستقیم، چنان از سعه صدری برخوردار می شد که به درستی در جایی گفته بود که هیچ مسئولی نیست که بعد از انقلاب به اندازه من مورد انتقاد واقع شده باشد. لذا رویکردهای نوین شخص خاتمی در کنار اقدامات رقبایش در انتقاد از وی و در موارد حمله به ایشان، تغییر نسبی روابط مقام رییس جمهور با طبقات مختلف مردم را موجب شد که همه این روش ها در نگاهی منصفانه باعث عرفی شدن بخش و سطح قابل توجهی از حاکمان و مسئولان گردید.
همین پاسخ ها و شیوه های پاسخ گویی ایشان به سوالات در جلسات نمایندگان قشرهای مختلف جوانان و دانشجویان و نوع جملات و گفتمانی از این دست میان جوانان و رییس جمهور دارای ویژگی های قابل تامل غیر کلیشه ای و غیر رسمی بودن آن را نشان می داد. در واقع آقای خاتمی با این شیوه پاسخگویی از جایگاه برتریت تاریخی مقام سیاسی در مقابل مخاطبین پایین آمده و در یک نشین هم سطح مخاطب یا در واقع پرسشگر خود را مورد خطاب قرار می داد و به عبارتی دیگر رییس جمهور رابطه سخنران – شنونده که رایج و سنتی بین مقامات سیاسی با مردم را به رابطه پرسشگر و پاسخگو تغییر می داد و از برخورد از یک موضع برتر برای زدن حرف نهایی خودداری می کرد.
بهرحال با اینکه در ابتدای این نوشتار به این مسئله اشاره شده که علیرغم میل اقتدار گرایان این چنین رویه هایی تقریباً اینک نیز حاکم شده اما تداوم چنین روش ها و شیوه ها در کشورمان ضروری است که تجربه تاریخ ایران زمین نشان از آن دارد که در موارد و مقاطع زمانی مکرر پدیده هایی شکل گرفته اند که غیرقابل برگشت تصور می شده اند، اما همین پدیده ها در شرایط زمانی و مکانی متفاوت به راحتی از بین رفته اند که از جمله تجربه چندین بار پیدایش فضای سیاسی و مطبوعاتی در یکصد سال گذشته کشورمان می باشد. همچنین روابط انسانها با یکدیگر و نوع ارتباط گیری آنها نه تنها از طریق گفت و گو و کلمات بلکه در یک بستر وسیعی از نمادها و سمبل ها شکل می گیرد. از این رو این شیوه باید به حوزه هایی وسیع تر از گفتار و ارتباط های رایج گسترش داده شود و در واقع نهادینه شدن آن با ایجاد تغییراتی در سیمای کلی نخبگان سیاسی و عادی سازی آنها میسر خواهد شد.
توضیح بیشتر اینکه قدوسیت از یک طرف باعث می شود که مقام های سیاسی رفتار، گفتار، وا‍ژه ها و نمادهای کلیشه ای داشته باشند و از طرف دیگر همین وضعیت غیرعادی بودن و ابهام جنبه های عادی تر و غیر رسمی تر شخصیت مقامات سیاسی را برای توده مردم نیز به دنبال می آورد. به همین جهت حفظ عرفی شدن حاکمان و حذف قدوسیت آنان که یکی از دستاوردهای مهم دولت آقای خاتمی و خود ایشان بوده که نیاز به آگاهی،‌ آموزش و تکرار این مفهوم در عرصه های رسانه ای و عمومی دارد.
سهل انگاری در این خصوص، این دستاورد مهم را از بین خواهد برد که متاسفانه نمونه هایی از آن را در دولت نهم نیز مشاهده می کنیم که نقد و انتقاد این دولت را مخالفت با ارزشها اعلام می کنند و برای مسئولین این دولت نوعی قدوسیت قائل می شوند.
بعضی ها صراحتاً این دولت را تایید شده امام زمان اعلام می کنند و در ابتدای شروع به کار مجلس هفتم نیز آقایی نمایندگان مجلس هفتم را تایید شدگان ولی عصر شمرده که طبیعی است بکار بردن چنین واژه هایی دوباره باعث رواج نوعی قدوسیت برای حاکمان خواهد گردید.

امروز کشورمان در مسیر تغییراتی قرار گرفته است که چشم انداز و دامنه آن چندان که باید روشن نیست. هر کس که در ایران زندگی می کند، ‌کم و بیش حسی از دگرگونی دارد و این تجربه را خواه خوشایند بیابد یا ناخوشایند به صورت های گوناگون بیان می کند. از این رو نگریستن به پشت سر، اگر برای خیال پردازی نباشد، سازنده است.
یک بار دیگر به سالروز خلق حماسه ای نزدیک می شویم که نه یادآور یک خیزش سیاسی بلکه فریادی برای اصلاح وضعیت جامعه است. این فریاد نه متعلق به یک فرد و نه به یک جناح سیاسی بلکه حاصل بغضهای فرو خورده ای است که ناگاه به فریادی بدل شد و جامعه را از خوابی عمیق بیدار کرد و شکی عجیب وارد آورد که هنوز هم بارها و بارها تفکر مخالف این جنبش، با زبان های دیپلماتیک و غیر دیپلماتیک اعلام می کند که اجازه ورود دوباره این افراد به حاکمیت و قدرت به هر شکل ممکن به آنها داده نخواهد شد.
پافشاری بر چنین عزم راسخی را هم می توان در انتخابات اخیر مجلس و رد صلاحیت گسترده ی تمامی افرادی که به نحوی با تفکر اصلاح طلبانه مرتبط بودند با تمام وجود لمس و احساس کرد. انتخاباتی که به رغم اصول صریح قانون اساسی حتی به افرادی که سابقه ای جز وطن پرستی و خدمت به این مرز و بوم نداشتند ، اجازه ی نداد و آنها را از حق قانونی خود محروم ساخت.
این همه در کشوری اتفاق می افتد که از سویی ریاست جمهورش شعار عدالت و مهرورزی سر می دهد و خود را نمونه یک مسلمان آزاد اندیش معرفی می کند و از سوی دیگر مکانی است که مردمانش اسلام را الگوی خود معرفی کرده اند و از آن دفاع می کنند، ولی در تبیین و عمل به آن در جامعه، گاهی آنچنان راههای افراطی و تفریطی را طی می کنند که گاهی موجب می شود برخی از اصل دین گریزان شوند و دل به فرهنگ بیگانه ببندند و برخی دیگر که دلبستگی عمیقشان به آموزه های ارزشیشان غیر قابل گسستن است صمیمانه و از سر وطن پرستی گرایشی را با عنوان گرایش اصلاح طلبانه جستجو کنند؛ گرایشی که هم اعتقاد جدی به فرهنگ و ارزشهای ایرانی دارد  و هم معتقد به دین و دیانت با قرائت مبتنی بر آموزه های اصلی، حریت گونه و عزتمند است. بخشی از افراد این گروه دوم همانها بودند که حماسه دوم خرداد را خلق کردند و به همگان گوشزد نمودند تا درسهای تاریخ را بخاطر بسپارند و از آن ره توشه ای برای فرداهای روشن تر بسازند.
ولی مگر جنبش دوم خرداد چه بود و چه کرد که امروز دارد می رود تا به یک تابلوی سیاسی بدل شود؟ آیا میان این جنبش و اسلام مغایرتی وجود دارد؟‌ اسلامی که همیشه اصلاح را در برابر فساد قرار می دهد و رهبران ادیان و پیامبران، خود را مصلح و اصلاح گران جامعه بشری معرفی کرده اند و برخی از آنان نیز در همین راه به شهادت رسیده اند؟ برای پاسخ به این سوال بیایید تاریخ نه چندان دور کشورمان را بازخوانی کنیم. در شرایطی که جامعه ایران با بحران های مهمی دست و پنجه نرم می کرد و فضای فرهنگی سیاسی بسته بود و مردم احساس مشارکت در قدرت را نداشتند و عرصه سیاسی کاملاً منفعل بود، خاتمی با شعار جامعه‌ی مدنی، دموکراسی و آزادی وارد میدان شد.
این نخستین بار بود که سخن از جامعه‌ی مدنی به میان می آمد. جامعه ای که به قول آقای خاتمی می توانست تشکیل دهنده‌ی سلول های واسطه میان قدرت متمرکز و قدرت منتشر که همان مردم است باشد. به زعم ایشان، جامعه مدنی پیوند دهنده قدرت منتشر افراد با قدرت متمرکز حکومت بود که قدرت ناشی از قدرت منتشر است و از این رو هسته های نهادهای واسطه و قدرت متمرکز در مقابل قدرت منتشر مسئول است و باید پاسخگو باشد و بنابراین ضروری است که ساز و کارهایی وجود داشته باشد که اگر قدرت منتشر، قدرت متمرکز را نخواست آن را بدون توسل به زور جابجا کند که این همان دموکراسی است.
جامعه آن روز آمادگی فهم این منطق را داشت و شعار آقای خاتمی هم کاملاً مورد استقبال قرار گرفت و مردم گمشده‌ی خود را در آن دیدند که همین هم منجر به پیروزی شگرف ایشان بر رقیبشان با تفکر سنتی تر شد. هیچ کس انتظار پیروزی در آن سطح را نداشت. اگرچه پیروزی محمد خاتمی در انتخابات سال ۷۶ با بحران های گوناگونی مواجه بود ولی کودک نوپای اصلاحات توانست با همراهی بیش از ۲۰ میلیون رای مردمی به دستاوردهای مهمی هم نایل آید. از چنین دستاوردهایی می توان از اجرای قانون و دفاع از حقوق مردم، حق در برابر قدرت سخن گفتن، حق قانونی منتقد و مخالف را به رسمیت شناختن، احترام به واژه دموکراسی و حقوق و کرامت انسان ها، ترویج اصلاحاتی چون «جامعه مدنی» و «تنش زدایی بین المللی» گفتگوی تمدن ها و شعار «استقلال، آزادی و پیشرفت»، توسعه مطبوعات مستقل و آزادی بیان و ایجاد نهادهای مدنی به ویژه سازمان های غیر دولتی نام برد.
خاتمی محور عملکردش را بر پایه توسعه سیاسی گذاشته بود تا بتواند ملتی بسازد که پرسشگرانه حقوق خویش را مطالبه کند و خودشان به توسعه اجتماعی و اقتصادی دست یابند. ولی ملت پرسشگر دوره اصلاحات نیاموخته بودند که نمی شود همه چیز را یک شبه در سفره داشت. اندکی صبر و تلاش لازم بود تا به سحر برسند. اما دریغ که گلایه ها و فرافکنی ها فزونی گرفت و بهانه لازم را برای آنان که باور به دمکراسی نداشتند فراهم نمود.
با این حال چهار سال از اولین حضورش در انتخابات، خاتمی یک بار دیگر در ۱۸ خرداد ۱۳۸۰ برای یک دوره چهار ساله دیگر انتخاب شد و به این ترتیب هشت سال از تاریخ اسلامی ایران با نام وی گره خورد. هشت سالی که به گفته اش هر ۹ روز با یک بحران همراه بود؛ از استیضاح «عبداله نوری» وزیر کشورش، ماجرای کنفرانس برلین، ماجرای قتل های زنجیره ای و اعلام رسمی وجود عوامل خودسر در وزارت اطلاعات وقت تا رد صلاحیت گسترده چهره های اصلاح طلب در هفتمین انتخابات مجلس شورای اسلامی.
در همین حال هم توقع جامعه، مهار نشدنی شده بود و از اختیارات قانونی پیام آور جامعه مدنی پیشی می گرفت. مردم بحق ولی عجولانه شاخص پیشرفت را در دو چیز می جستند: یکی رفاه مادی و دیگر افزایش «آزادی». امکان برآوردن این دو در کوتاه مدت کاری دور از ذهن می نمود و از اینرو نوک تیز پیکان اتهام متوجه کسی شد که همیشه «شعار حق گرفتنی است» را سر می داد و از آنجاییکه ما همیشه در پی قهرمانی هستیم که حق را بستاند و در دامانمان قرار دهد اعتماد خویش را به اصل جامعه مدنی را کم و کمتر کردیم و به جامعه ای رسیدیم که معلوم نبود از چه راهی باید به مقاصد اجتماعی دست یابد. از اینرو در اصلاح طلبان شقاق ایجاد شد، برخی سعی کردند به دیگر منابع قدرت نزدیک شوند و بر این اساس جامعه از مسیر تازه یافته خود دور شد و به شرایط بسیار وخیمی رسیدیم که همه خود را باخته بودند، همه از هم می پرسیدند چه شده، چه اتفاقی افتاده؟ مردم به صورت عناصر منفک و متمایز از همدیگر درآمده بودند. فردیتی افراطی در حال رشد بود که بعدها علت انزوای اجتماعی و تغییر سیاسی شد. و سرانجام هشت سال دولت اصلاحات سید محمد خاتمی با همه کاستی ها و دستاوردهایش ۱۲ مرداد ۱۳۸۴ با تحویل کلید نهاد ریاست جمهوری به دولت اصولگرای محمود احمدی نژاد پایان یافت.
بدین ترتیب و در پی حرکتی حساب شده شاهد تغییر قدرت سیاسی از جناحی به جناح دیگر شدیم که بنظر نمی رسد تاکنون توانسته باشد علیرغم شعارهای جذاب و انسانی، در بسیاری از زمینه ها منجمله فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تعامل و ارتباط قابل قبولی با کلیه اقشار جامعه خصوصاً زنان و جوانان داشته باشد. زیرا گسترش آموزش، رشد رسانه ها و نفوذ آنها در زندگی فردی و جمعی، رشد شهرنشینی و تمرکز فزاینده جمعیت در شهرهای بزرگ، افزایش سطح آموزش زنان، توسعه فرآیند تفکیک اجتماعی و… زمینه های اجتماعی ظهور افراد جدیدی را فراهم کرده که درباره جهان و اجتماع خود به نحوی دیگر می اندیشند، با معیارهایی متفاوت آن را ارزیابی می کنند، خواسته ها و آرزوهای دیگری دارند و در مجموع سبک دیگری از زندگی را ترجیح می دهند.
بالطبع این تحول و دگرگونی بدلیل ماهیت فرهنگی بودنش وضعیتی را بوجود آورده است که در مسیر جستجو برای یافتن راهی برای برون رفت، باز هم ناگزیر از استعانت از گفتمان اصلاحات شویم. نقطه ای که به باور خاتمی هنوز هم به رغم فضا سازی های تبلیغات رسمی نیرومند ترین گفتمان نه تنها در ایران که در سراسر جهان اسلام است و همین باعث امیدواری است. زیرا اصلاح طلبی اصیل، ریشه در خواست و جهت گیری دیرین ملت ایران دارد و می تواند جامعه ایرانی را به افق های روشن تری رهنمون سازد.

نورالله اکبری*
پرده اول: جنبش مشروطه
شاید اگر ناصرالدین شاه قاجار می دانست که پیوستگی او با اروپاییان و تاسیس مدارس جدید به همراه گرفتن برخی ابزارهای مدرن از آنان البته به توصیه و همت صدر اعظم بزرگ میرزا تقی خان امیرکبیر منجر به سست شدن پایه های سلطنت قاجار می گردد به هیچ وجه پا به اروپا نمی گذاشت و به تاسیس مدرسه جدید (دارالفنون) رضایت نمی داد.
پس از مشروطه در ایران مردم به دو شیوه تحصیل می کردند. عده ای که می خواستند به سلک روحانیت درآیند به حوزه های علمیه مراجعه کردند و دیگران که می خواستند خواندن و نوشتن بیاموزند به مکتب خانه ها می رفتند. البته تنها فرزندان کسانی به مکتب خانه می رفتند که از طبقه اعیان، توانگران و بازرگانان بودند.
در سال ۱۲۶۷ خورشیدی،‌ میرزا حسن رشدیه که روحانی زاده ای تبریزی بود به تاسیس مدارس جدید همت گمارد و نام آن را «مدرسه رشدیه» نهاد. میرزا حسن رشدیه برای تاسیس مدارس جدید مرارت های بسیار دید. بسیاری از روحانیون متحجر به بهانه‌ی تغییر شیوه آموزشی، نحوه نشستن بچه ها در کلاس درس و… سیر ناسازگاری با او داشتند و در ادامه‌ی کار مدارس جدید اختلال ایجاد نمودند تا جایی که ریختند و میز و نیمکت مدارس جدید را شکستند.
میرزا حسن رشدیه هر از چند گاهی از جایی به جای دیگری می رفت و مدرسه را در جایی دیگر بنیان می نهاد تا اینکه ناامید از ادامه‌ی کار کشور را ترک گفته و به قفقاز و مصر رفت. سرانجام با حمایت امین الدوله به ایران بازگشت و دبستان باشکوهی در تبریز بنیان نهاد.
پس از ناصرالدین شاه، هنگام سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، امین الدوله در دربار او قرب و ارجی وافر یافت. امین الدوله، رشدیه را به تهران فراخواند و در تهران دبستان های جدید بنیان نهاد.
چهار پنج سال از تاسیس اولین دبستان نگذشته بود که دبستان های زیادی در تهران، تبریز، بوشهر، رشت و مشهد پدید آمد. انبوهی از مردم بی سواد در آن خواندن و نوشتن آموخته و شاگردان از کشورهای اروپایی و آمریکایی آگاهی یافتند.
زمانی که مظفرالدین شاه فرمان مشروطه را امضا کرد دبستان ها رواج بسیار یافته و کمتر شهری بود که یک یا دو دبستان یا بیشتر در آن نباشد.
بی شک معلمان در آگاهی دادن به توده ی مردم از اوضاع و احوال زمانه و بیداری ایرانیان نقش بسیار داشته اند. در کنار عواملی از قبیل تاسیس روزنامه ها،‌ پست و تلگراف، ادارات جدید و… نقش معلمان و مدارس جدید در جنبش مشروطه انکار ناشدنی است. دل بستن مردم به مدارس جدید و حضور آنان در جشن های پایان سال تحصیلی و فارغ التحصیلی دانش آموزان چشم گیر بود. بسیاری از توده‌ی مردم بر این عقیده بودند که تنها راه برون رفت از مشکلات و نو شدن کشور تاسیس مدرسه، حضور و حمایت از مدارس جدید است و گاهی در این مسیر مبالغه می نمودند.
پرده‌ی دوم: شکل گیری روز معلم
در ۱۸ بهمن ۱۳۳۹ خورشیدی باشگاه مهرگان که در واقع سازمان صنفی معلمان بود قطع نامه ای در مورد افزایش حقوق معلمان تصویب کرد. در روزهای بعد تا اردیبهشت ۱۳۴۰ معلمان سراسر کشور با امضای طومارهایی پشتیبانی خود را از این طرح اعلام کردند. در روزهای آغازین اردیبهشت ماه، طومارهای معلمان در حمایت از طرح باشگاه مهرگان بیشتر و بیشتر می شود از جمله می توان طومار کلیه‌ی آموزگاران مشهد، دامغان، رشت، کرند، بابل، مراغه، ‌برازجان، گرمسار، شهسوار، نیریز و… را در اسناد تاریخی آن زمان مورد مطالعه قرار داد. روز ۱۲ اردیبهشت با اعلام اعتصاب، کلیه‌ی مدارس تهران تعطیل شد. معلمان از اوایل صبح دسته دسته به میدان بهارستان آمده و جلوی مجلس جمع شدند. جمعیت هر لحظه افزون می شد. قرار بود هیاتی از معلمان با رییس مجلس ملاقات کنند اما سیر حوادث به گونه‌ی دیگری رقم خورد. معلمان فریاد می زدند و شعار می دادند، ماموران پلیس تیر هوایی شلیک می کردند و با باتوم معلمان را می زدند. صدای تیر اندازی و شعارهای معلمان در صحن علنی مجلس شنیده می شد. مجلس در حال بررسی لایحه اشل حقوق معلمان بود که یکی از نمایندگان مخالف از جای خود برخاست و خطاب به رییس مجلس گفت: در بیرون معلمان را می کشند و ما این جا لایحه‌ی حقوق معلمان را بررسی می کنیم. جلسه مجلس متشنج شد. پس از مدتی معلمان با پیکر خونین معلمی رو به رو شدند که از ناحیه‌ی سر توسط سرگرد شهرستانی رییس کلانتری با اسلحه کمری مورد اصابت قرار گرفته بود آن معلم شهید دکتر خانعلی بود. دبیر دبیرستان جامی سابق و دانش آموخته‌ی رشته‌ی معقول از دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران.
پیکر دکتر خانعلی بر روی دست معلمان با شعار «کشتند یک معلم را» تشییع شد. مدارس تعطیل شد. معلمان به همراه سایر اقشار اجتماعی خواستار استعفای شریف امامی و محاکمه‌ی قاتل دیو صفت معلم دانشمند بودند. تهران بعد از کودتای ۲۸ مرداد چنین راهپیمایی باشکوهی را ندیده بود. خواسته های معلمان تنها اضافه حقوق نبود،‌ آنان خواستار برکناری دولت و عذرخواهی از معلمان بودند. روز ۱۵ اردیبهشت شریف امامی در حالی که برخی نمایندگان مجلس در صدد استیضاح او بودند به حالت قهر مجلس را ترک کرد و بعد از ظهر همان روز استعفا نامه خود را به دربار فرستاد. شاه با استعفای او موافقت کرد و فردای آن روز علی امینی را مامور تشکیل کابینه کرد. در مدت ۱۱ روز اعتصاب معلمان فضای بسته جامعه به سرعت متحول شد و دوره جدیدی از حیات سیاسی ایرانیان آغاز گردید. معلمان به عنوان یک قشر مرجع و مورد اعتماد جامعه در کانون اعتراضات سیاسی ایرانیان قرار گرفتند. روز ۱۲ اردیبهشت ماه را به یاد اعتصاب موفقیت آمیز معلمان و شهادت مرحوم دکتر خانعلی روز معلم اعلام کردند و مقرر شد که در این روز همه ساله کلیه‌ی مدارس و موسسات فرهنگی در سراسر کشور تعطیل شوند و مراسم خاصی توسط معلمان اجرا شود.
پرده سوم: معلمان و انقلاب اسلامی
از سال ۵۶ معلمان بار دیگر وارد صحنه شدند. در این سال ها کانون های مستقل معلمان شکل گرفت. حتی باشگاه مهرگان باردیگر فعالیت های خود را از سر گرفت. در این دوره فعالیت ها رنگ و بویی دیگر داشت. مسایل صنفی معلمان تحت الشعاع مسایل سیاسی قرار گرفت. اعتصاب بزرگ معلمان در مهر و آبان سال ۵۷ و حضور چند صد هزار معلم و چند میلیون دانش آموز فراموش شدنی نیست.
حضور موثر معلمان به همراه سایر ایرانیان برای تغییر نظام سیاسی به ثمر نشست و نظام جمهوری اسلامی مستقر گردید. بعد از پیروزی انقلاب، آموزش و پرورش دست خوش تحولات بزرگی شد. پاکسازی بسیاری از مدیران و معلمان، تشکیل هسته های گزینش، حضور مدیرانی با نگاه ایدئولوژیک در آموزش و پرورش، تغییر محتوای کتب درسی و… از عمده ترین تحولات در آموزش و پرورش پس از انقلاب بود.
پرده‌ی چهارم: حضور در جبهه های جنگ
حضور هزاران معلم به همراه دانش آموزان در جنگ در قالب بسیج و تقدیم حدود ۴ هزار معلم و ۳۵ هزار دانش آموز شهید حکایت از نقش آفرینی معلمان در دفاع از سرزمین ایران دارد. معلمان علی رغم مشاهده‌ی تبعیض بین حقوق خود و سایر کارکنان دولت، لمس کردن محرومیت های دانش آموزان خود، چیره شدن نگاه سیاسی و غیر حرفه ای بر آموزش و پرورش و… با درک صحیح از اوضاع کشور در حال جنگ سکوت اختیار کرده و از بذل جان خویش دریغ ننمودند تا سرزمین آباء و اجدادی مان مصون و محفوظ بماند.
پرده‌ی پنجم: معلمان و دوم خرداد
بالا بودن میانگین سطح سواد و آگاهی معلمان نسبت به سایر ادارات و ارگان ها، گسترده بودن حوزه‌ی تحت نفوذ و تاثیر معلمان، گستردگی جغرافیایی آموزش و پرورش به همراه سابقه‌ی تاریخی عدالت خواهی و آزادی خواهی معلمان برای آنان نقشی بی دلیل در توزیع معرفت به همراه داشته و دارد.
پس از اعلام حضور جناب آقای خاتمی در عرصه‌ی انتخابات ریاست جمهوری و بیان معارف و اندیشه هایی که تا قبل از آن تنها در حلقه های روشنفکری مطرح می شد ضرورت ترجمه‌ی این معارف و اندیشه ها را برای توده‌ی مردم بیش از پیش معلوم گردانید. این کار نیازمند مترجمینی بود که از یک سو زبان روشنفکران را خوب بشناسند و از سوی دیگر با زبان توده‌ی مردم آشنا باشند. معلمان در ترجمه‌ی این معارف و اندیشه ها نقشی بی دلیل داشته و دارند. بی شک معلمان در کنار دانشجویان از مهم ترین واسطه ها و حلقه های متصل کننده‌ی جناب آقای خاتمی و توده‌ی مردم بودند. گرچه بعدها این واسطه ها مورد کم لطفی و در برخی موارد ناسپاسی قرار گرفتند اما نقش معلمان در جلب آرای مردم و به ویژه دانش آموزان انکار ناشدنی است.
برپایی ستادهای فرهنگیان در شهرهای دور و نزدیک و تلاش معلمان برای جلب آرای دانش آموزان و سایر اقشار که از اعتماد بالایی میان آنان برخوردار بودند سبب شد که جناب آقای خاتمی علی رغم خواست صاحبان قدرت به ریاست جمهوری برگزیده شود.
پاشیدن بذر نهادهای مدنی در خاک جامعه‌ی ایران نیازمند باغبانانی سخت کوش و کم توقع بود. معلمان با تشکیل نهادهای صنفی و سیاسی (کانون صنفی معلمان و سازمان معلمان ایران) و اولین سال های پس از دوم خرداد، تلاش نمودند به شعارهای آقای خاتمی عینیت بخشند و از این نهال تازه غرس شده در خاک ایران مراقبت نمایند.
مطالبات انباشته شده‌ی معلمان، حاکمیت نگاه ایدئولوژیک بر آموزش و پرورش، آموزش و پرورش سیاست زده و غیر حرفه ای، مدیریت به شدت متمرکز و غیر مشارکتی و ده ها مشکل دیگر تحمل این وضعیت را برای بسیاری از معلمان سخت کرده بود. بنابراین نهادهای مدنی نو پا به نمایندگی از معلمان تلاش نمودند تا نقش واسطه و حلقه‌ی اتصال دهنده‌ی بین دولت و معلمان را برقرار کنند. متاسفانه این نهادها که یک دست شان در دست معلمان بود، دست دیگرشان رها شد و این تشکل ها ناگزیر شدن برای بیان خواسته های خویش آنان را فریاد کنند و اولین تجمع مدنی، غیر دولتی و انتقادی در ایران پس از انقلاب در سطحی وسیع توسط معلمان روبروی مجلس شورای اسلامی در سال ۸۰ شکل گرفت.
علی رغم برداشته شدن گام های مثبت دولت جناب آقای خاتمی برای بهبود وضعیت آموزش و پرورش به ویژه در دور دوم ریاست جمهوری شان، عدم همراهی برخی از همکارانشان در دولت، سیر فزاینده ای انباشت مطالبات معلمان و برخی برخوردهای ناصواب مانند بازداشت برخی فعالان صنفی در سال ۸۳ سبب شد که بسیاری از معلمان از اصلاح طلبان حکومتی دل کنده و مسیر خود را از آنان جدا کرده به عرصه اجتماعی روی آوردند.
روی آوردن نهادهای مدنی و دست و دل کندن از اصلاح طلبان در قدرت، عدم مشارکت در ساخت سیاسی و حوزه‌ی سیاست منجر به شکست اصلاح طلبان و رای آوردن اصولگرایان در سال ۸۴ شد. یکی از اشتباهات فاحش اصلاح طلبان در طول ۸ سال دولت اصلاح طلب کم توجهی به آموزش و پرورش به طور اعم و به طور خاص اثرگذاری معلمان بر تحولات اجتماعی بود. عدم توجه به توسعه‌ی علمی که منجر به عدم توجه به توسعه‌ی کمی و کیفی آموزش و پرورش شد از دلایل شکست اصلاح طلبان است.
پرده ششم: معلمان در دولت نهم
پس از روی کار آمدن دولت اصول گرای نهم بسیاری بر این باور بودند که دولت نهم توجه خود را از حوزه‌ی سیاست به حوزه‌ی اجتماع به ویژه بخش اقتصاد آن معطوف خواهد کرد.
این تصور زمانی قوت گرفت که دولت نهم در شعارهای خویش همواره بر حل مشکلات معیشتی مردم تکیه و تاکید می کرد. تاکید رییس دولت نهم بر حل مشکلات معیشتی مردم امیدهایی را در دل عموم مردم و برخی معلمان ایجاد کرده بود. ایشان که قبل از انتخابات شعارهایی از قبیل «اگر آموزش و پرورش خوب داشته باشیم دیگر نگرانی نداریم» سر می داد و پس از انتخابات نیز وعده هایی از قبیل افزایش حقوق معلمان حتی با فروش چند شرکت را عنوان نمود.
دیری نگذشت که امید معلمان به یاس مبدل شد. سال ۸۵ بود. معلمان پس از سپری شدن یک سال از عمر دولت نهم خواستار احقاق خود بود بودند. حقوقی که این بار دولت مدعی عدالت، سد راه آن بود. دولت خواهان برگشت دادن لایحه‌ی مدیریت خدمات کشوری (لایحه‌ی نظام هماهنگی پرداخت) از مجلس، به بهانه بالا بودن بار مالی آن بود. تجمعات باشکوه معلمان، رو به روی مجلس شورای اسلامی در بهمن و اسفند سال ۸۵ بدون پاسخ نماند. ۲۳ اسفند ماه ۸۵، تجمع معلمان به دستور نهادی که مسئول مستقیم آن رییس دولت است به بدترین شکل ممکن پاسخ داده شد. بازداشت ده ها معلم زن و مرد و نگه داری تعدادی از آنان در سلول های انفرادی بند ۲۰۹ زندان اوین در نوروز ۸۶، بی شک از حوادث تلخ و ماندگار تاریخ ایران خواهد بود.
اگر در سال ۱۳۴۰ تجمع معلمان و شهادت دکتر خانعلی با سقوط دولت شریف امامی همراه بود اما در سال ۸۵ تجمع ده ها هزار معلم در میدان بهارستان نه تنها با عزل وزیر همراه نشد بلکه رییس دولت نهم در مقابل استیضاح وزیر آموزش و پرورش (جناب آقای فرشیدی) از ایشان به شدت دفاع نمود و پس از آن به رای تنها یک نفر (نظر خویش) او را عزل کرد.
صدور احکام انفصال، تبعید، اخراج، حبس تعلیقی و تعزیری در سال ۸۶ پاسخ دولت به فعالان صنفی معلمان در مقابل خواست آنان برای رفع تبعیض و اصلاح ساختار فرسوده‌ی آموزش و پرورش بود.
پرده‌ی آخر:‌ معلمان و آینده
راه بهبود وضعیت معلمان از شاه راهی می گذرد که سعادت همه‌ی ملت ایران را به دنبال دارد. این شاه راه به زعم نگارنده توسعه‌ی علمی و فرهنگی کشور است. برای گشودن این راه نیازمند همدلی و همراهی همه‌ی معلمان و اقشار اجتماعی (دانش جویان، اساتید دانشگاه، کارگران و…) هستیم. در این راه باید از تندروی و کندروی پرهیز کرد. آفت حرکت معلمان افتادن در دام رادیکالیسم و محافظه کاری است.
هنوز نهال نهادهای مدنی و دموکراتیک نیازمند باغبانانی با نهان های دموکراتیک و با حوصله است. تجربه‌ی صد سال حرکت مدنی چراغ راه آینده است. باید آن را به نقد نشست و به کار بست.
*عضو شورای مرکزی کانون صنفی معلمان ایران
منابع:
۱- جنبش بیداری ایرانیان
۲- تاریخ مشروطه
۳- روزنامه‌ی کیهان سال ۴۰
۴- مجله ماه نامه‌ آینده‌ی نو

برای تبیین جنبش دوم خردادی می توان به دو سطح اشاره کرد:
نخست علل جنبش یعنی چه عللی به رخداد جنبش دوم خرداد منجر شده است؟
و دیگر تداوم؛ یعنی به چه عللی این جنبش تداوم یافت؟
در بحث علل ایجاد جنبش می توان از عللی چون فرایند نوسازی در ایران، تغییر گفتمان سیاسی و… نام برد.
اما از علل تداوم جنبش می توان از عواملی چون: حمایت طبقه متوسط مدرن، ائتلاف گروههای سیاسی، حمایت جنبش های خرد اجتماعی، رشد مطبوعات در حوزه مدنی و… یاد کرد.
برای بررسی علل جنبش باید به گذشته برگردیم. ایران در نیمه دوم قرن ۱۹ به دلایل ساختاری و اجتماعی زیر چون: تمرکز قدرت در نظام استبداد شرقی، ضعف مالکیت و طبقات اجتماعی نتوانست به نوسازی دمکراتیک دست پیدا کند و بنابراین از مسیر نوسازی محافظه کارانه یا انقلاب از بالا قرار گرفت. حتی انقلاب مشروطه با ائتلاف اشرافیت زمین دارو تجار نتوانست نوسازی از بالا را چون ژاپن و آلمان انجام دهد.
نوسازی دولت مطلقه پهلوی نیز دو پیامد اصلی برای جامعه ایران داشت.
۱- تضعیف طبقات ماقبل سرمایه داری و جامعه سنتی. ۲- ایجاد جامعه توده ای.
این پیامدها در روند تحولات سیاسی بعدی چون انقلاب اسلامی موثر واقع شد. از سوی دیگر ایران از قرن ۱۹ به بعد چهار گفتمان سیاسی تاکنون پشت سر گذاشته است.
۱- گفتمان پاتریموینالیسم سنتی. ۲- گفتمان مدرنیسم پهلوی. ۳- گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک. ۴- گفتمان دمکراسی.
دو گفتمان اول در رژیم های گذشته و دو گفتمان متاخر پس از انقلاب اسلامی شکل گرفته است. اکنون پس از تبیین دو عامل پیدایش یعنی فرایند نوسازی و تغییر گفتمان سیاسی می توان به عوامل داخلی دیگر چون: گسترش طبقه متوسط جدید و روشنفکران، شکل گیری تشکل های مدنی، اندیشه پپورالیسم دینی و عواملی خارجی چون فشار فرایند جهانی شدن در دهه اخیر اشاره کرد.
خواست طبقات متوسط جدید شامل: تاکید بر هویت و سنت های ملی ایران، منع دخالت روحانیون در سیاست،‌ وضع نظام قانون اساسی جدید به شیوه اروپایی، تاسیس نهادهای سیاسی براساس حاکمیت ملی و ایجاد مبانی دولت مدرن بحای دولت های سنتی و کاریزماتیک بود.
این طبقه حامل ایدئولوژی لیبرالیسم، سکولاریسم و مدرنیسم بود. با تغییر فضای سیاسی کشور پس از دوم خرداد و ظهور گفتمان های تازه به ساخت سیاسی که به جای وحدت، ایمان و سنت بر مفاهیمی چون حقوق بشر، دمکراسی و جامعه مدنی تاکید داشت. طبقه متوسط جدید به پایگاه اجتماعی جنبش بدل شد. این طبقه تمام تلاش خودش را برای تبدیل سیستم حاکم به نوعی دمکراسی محدود یا شبه دمکراسی انجام داد. اما با واکنش ضد اصلاحی روبرو گردید. محافظه کاران بلوک قدرت توانستند با استفاده ساختار قدرت، سازماندهی نیروها، قابلیت بسیج پذیری توده یا در غیاب یک جامعه مدنی نیرومند، فشار بر طیفی از نخبگان جنبش را با مواضع اساسی روبرو سازند. بنابراین جنبش پوپولیستی اصلاحات با ایدئولوژی موعد گرایی دچار توقف گردید.
به گفته حمید رضا جلالی پور “اگر مخالفان جنبش اصلاحات در آینده بتوانند جنبش را متوقف کنند پیروز میدان نخواهد بود زیر نیروهای “هویتی” جنبش های خرد اجتماعی در شرایطی که ساز و کارهای مردم سالاری در جامعه قوی نیست در جامعه آزادی شدند و پیش بینی عواقب مهیب آن ممکن نیست.” سعید حجاریان با تجدید دیدگاه خویش در ایران اصلاحات به چارچوب زیر رسیده است. او می گوید:‌ “نگاه من بیشتر به پروسه ها معطوف است تا ساختارها، تحول در پروسه ها آسان تر و کم هزینه تر است. می توان پروسه های تصمیم سازی و تصمیم گیری را تغییر داد و منتظر آثار آن در ساختار نشست. تغییرات ساختار خواسته ای سنگین است، تعمیم ذهن بر عین است.”

در آستانه فرارسیدن حماسه جنبش اصلاح طلبی ملت ایران و شکل گریی جانی تازه در پیکره‌ی نظام سیاسی از هر آنچه که به نام انحصار و انسداد در ساختار سیاسی نامیده می شد، قرار داریم.حماسه ا ی که در نوع خود منشاء اثرات فراوان در نگاهی نوین به مقولاتی همچون: سیاست، فرهنگ، گشت و آمال و امیدهای زیادی را بر روح و جان مردم ایران زمین و نخبگان جامعه زنده نمود. این حرکت که در آن مشارکت فعال همه اقشار جامعه اعم از روحانیون- دانشگاهیان- فعالان سیاسی، زنان و جوانان را داشتیم در نوع خود پیام آور شعارهایی چون مردم سالاری دینی- حاکمت قانون، آزادی اندیشه و مطبوعات و انتشار آزاد اطلاعات و آزادی فعالیت احزاب و گروههای سیاسی و نهادهای مدنی گردید.
در واقع جنبش اصلاح طلبی مردم ایران به رهبری سید محمد خاتمی حیات بخش مفاهیمی همچون پذیرش قانون برای همه و نهادینه شدن نظام مبتنی بر دموکراسی و آراء مردم و تثبیت فعالیت آزاد و مستقل مطبوعات و رسانه ها شد و بواسطه این حرکت نوید بخش جریان اصلاحات، ساختار سیاسی نظام بر محوریت مشارکت فعال جامعه و حضور در صحنه های سرنوشت ساز برای حاکمیت اراده  و استقرار رای و نظر مردم اصلاح گردید.
در طول ۸ سال اقتدار جریان اصلاحات، خوشبختانه آثار و تبعات مثبت این حرکت در فرایند حرکت های سیاسی و اجتماعی جامعه نهادینه گردید و هنوز هم فرهنگ اصلاح طلبی در تار و پود این مردم و کشور ریشه های خود را با قدرت حفظ و تداوم بخشیده است و اکنون مخالفین این جریان نیز بالاجبار تن به حرکت سیال و فعال اصلاحات داده و خود نیز شعارهای آن را تکرار و آن را ضرورت یک نظام دموکراسی می دانند اگرچه اصلاح طلبان در یک فرآیند ناعادلانه و براساس قضاوتی نادرست از عرصه قدرت و حاکمیت کنار گذاشته شده و اصلاح طلبان پس از هشت سال حضور در عرصه قدرت اکنون  تماشاگر اوضاع سیاسی کشور می باشند و همه ابرازهای قدرت و سیاست از آنها گرفته شده اما در طول آن ۸ سال بی نظیر، عملکرد و فعالیت اصلاح طلبان به رهبری خاتمی در همه ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی تثبیت و نهادینه گردید و آثار آن در جامعه قابل مشاهده است.
این جریان ضمن ایجاد آگاهی و افزایش شعور سیاسی ملت ایران، پیام آور صلح و دوستی و روابط مسالمت آمیز با مردم و کشورهای جهان گردید و آقای خاتمی به عنوان مبدع و منادی «گفتگوی تمدن ها و فرهنگ ها» چهره خشن و خراشیده از نظام اسلامی ایران را در نزد جهانیان زدود و به جای آن پیام صلح و آزادی و عدالت را به مردم جهان عرضه کرد. طرحی را که عزت و جلال هر ایران و ایران را برای جهانیان به نمایش گذاشت و طرح گفتگوی تمدن ها بدون مخالفت حتی آمریکا و اسرائیل با اجماع همه کشورهای عضو سازمان ملل متحد به تصویب رسید و بنام ملت بزرگ ایران به ثبت رسید.
ما ضمن گرامیداشت آن روز حماسی و بزرگ در آستانه دوم خرداد لازم می دانیم تا نکته ای ضروری را برای اصلاح طلبان یادآور شویم، اگرچه در حرکت زیبای جنبش اصلاح طلبی مردم ایران بنا به دلایل گوناگون کندی و رخوتی مشاهده می شود و اصلاح طلبان در عرصه قدرت سیاسی حضور ناچیز بلکه هیچ دارند، اما باید بدانیم که دستاوردهای این جنبش بزرگ در بستر تاریخ و در حرکت اجتماعی مردم ماندگار و هرگز از حیات و تداوم خود باز نخواهد ایستاد و اصلاحات همچنان زنده و پویا تداوم خواهد داشت.
نکته مهم اینکه باید اصلاح طلبان در مقطع حساس کنونی به بازبینی و یا آسیب شناسی این جریان عنایت و توجه کافی داشته تا علل و عوامل ناکامی ها و کامیابی ها و را تجزیه و تحلیل نمایند و نقاط ضعف و قوت خود را شناسایی و در جهت جبران آن برآیند.
مهمترین عامل در بقای هر حرکت اجتماعی و سیاسی، اصلاح دائم در روند حرکت ها و شناسایی عوامل آسیب پذیری هر جریان نوپاست. یقیناً با توجه به تازه بودن این جریان، ضعف هایی نیز دامن گیر این جریان شدند و تجربیات اندک اصلاح طلبان به همراه انحصار طلبی های جناح رقیب و مخالف اصلاحات منجر به کناره گیری از قدرت و حاکمیت گشته است و جریان منتقد اصلاحات قواعد بازی سیاسی را در فرآیند هر انتخاباتی و یا در هر مبارزه سیاسی ای رعایت نمی کند و اصلاح طلبان ناجوان مردانه و ناعادلانه از عرصه رقابت حذف می شود. اما اصرار و پایداری در سیاست ورزی از یک سو و تحقیق آگاهی های سیاسی مردم از سوی دیگر دورنمای روشن و چشم انداز جالبی را برای اصلاح طلبان در آینده ای نزدیک به نمایش خواهد گذاشت. به امید آن روز.