مطلبی که در چند بخش در بالا تحت عنوان « مطبوعات بزرگ چگونه متولد می شوند» خواندید ، از نگاه نگارنده ناقص است . و باید به همراه آمارها و اسناد و اطلاعات دیگری که در دست است کامل گردد . دیگر اینکه نوشتن تاریخ یک روزنامه و از طرف دیگرکوتاه کردن آن کار بسیار سختی است . داشتن اطلاعات هر چه بیشتر در باب زمینه و زمانه ای که یک پدیده اجتماعی در آن رخ می دهد ، به فهم بهتر آن کمک می کند . در این مورد خاص هم نه تنها استثنایی در کار نیست بلکه چنین گزاره ای بیشتر صادق است . تاریخ مطبوعات از این لحاظ شبیه فیلم است و بررسی آن بررسی روند طی شده یک رونامه در یک تاریخ مشخص است . از اینجاست که کار دشوار است . و لذا شکل کامل این پژوهش ، طرح یک کتاب است که اینجا به صورت خلاصه می آید و به نظرم برای همه ی آنها که حوصله یا فرصت مطالعه تخصصی در آن را ندارند ، می تواند مفید و جالب توجه باشد . هدف دیگر این نوشتار طرح یک مقایسه تاریخی در ذهن ماست تا دریابیم چرا آنگونه که باید باشیم نیستیم . طرح آن کتاب بماند برای بعد ، اما این هدیه را علی الحساب دوستان از ما قبول کنند. در نوشتن این مطلب از کتاب گرانمایه قدرتهای جهان مطبوعات نوشته مارتین واکر بسیار استفاده نموده ام . و همچنین از منابع سرشار انگلیسی در فضای اینترنت که در شکل کامل این مطلب آنها را هم خواهم آورد . در پایان آرزو می کنم روزی نهال دموکراسی ، عدالت ، آزادی ، اخلاق و انسانیت در این مرز و بوم به درخت تنومندی که ریشه هایش در افکار انسانهای آزاده است ، تبدیل گردد . تا آن روز از میوه های آن درخت مبارک که یکی مطبوعات آزاد است نیز بهره برگیریم .