اسحاق راستی

برگزاری انتخابات ۲۴ اسفند ماه عده ای از کاندیداها به مجلس راه یافته و برخی از آنان نیز به مرحله‌ی دوم راه یافتند. اکنون به این نمی پردازیم که رد صلاحیت های گسترده بسیاری از نخبگان، اصلاح طلبان و حتی بعضی از افراد مستقل تا چه اندازه در نتیجه برگزاری این انتخابات موثر بوده است؛ اما می توان گفت که یک انتخابات واقعی، دارای چهار مشخصه اساسی است:
آزاد بودن، عادلانه بودن، سالم بودن و مشارکت حداکثری داشتن.
آزاد بودن انتخابات و اهمیت این موضوع زمانی برملا می گردد که به پیشینه تاریخی برگزاری انتخابات در رژیم های مختلف نظری بیفکنیم تا میزان آزادی هر یک را ببینیم . آزاد بودن انتخابات بدین معنی است که همه گروه ها، طرز فکرها و افراد بتوانند در عرصه رقابت حضور پیدا کنند. بنابراین آزاد بودن انتخابات به معنی رقابتی بودن انتخابات و مستلزم آن است و متاسفانه به صراحت باید گفت آنچه امروز زیر عنوان نظارت بر انتخابات و نظارت استصوابی انجام می گیرد گاهی باعث می شود افراد لایق، کاردان و یا متخصص یا از ابتدا خود را در معرض عرصه پرخطر و نامعلوم انتخابات قرار ندهند و یا در صورت حضور، ردصلاحیت گردند. به عبارتی هرگونه توسعه محدودیت ها برای نامزدهای انتخاباتی به ویژه ورود به عرصه طرز فکر و عقاید آنان حتی اگر با بقیه ساز و کارهای قانون باشد آسیب جدی بر آزادی انتخابات خواهد گذاشت زیرا قانون به صراحت اعلام کرده حضور در عرصه رقابت باید برای همه شهروندان و احزاب آزاد باشد و عدم صلاحیت افراد نیز باید براساس نظرات مراجع چهارگانه باشد و هیچکس و هیچ نهادی نمی تواند این آزادی را سلب نماید. همچنین نظارت بر انتخابات نیز به معنی ضمانت اجرای قانون در مراحل مختلف انتخابات است و ناظران انتخاباتی نیز نباید به عرصه اجرا از جمله رد و تایید صلاحیت های نامزدها وارد شده و جای مجریان را بگیرند. بلکه ناظران باید روند قانونی انتخابات را براساس قانون نه سلیقه و برداشت شخصی دنبال کنند و هرجا خلاف یا تخطی از قانون را مشاهده کردند با ذکر دلایل قانونی به مجریان تذکر دهند و مجریان نیز ملزم به اصلاح آن هستند.
دومین ویژگی یک انتخابات واقعی، عادلانه بودن انتخابات به معنی ایجاد ساز و کارهایی است که از سوء استفاده نامزدها به خصوص نامزدهای گروه ها و جریان حاکم و استفاده از رانت های تبلیغاتی، ابزاری جلوگیری کنند و از هرگونه تبعیض در رسانه های ملی جلوگیری کنند. 
مسئله ای که در انتخابات متاسفانه شاهدش بودیم و صدا و سیما به عنوان یک رسانه ملی که باید بی طرف باشد به همراه برخی روزنامه های دولتی نظیر ایران، جام جم، همشهری و کیهان به صراحت به جانبداری از جناح محافظه کار پرداختند. خصوصاً برنامه ۲۰:۳۰ سیمای شبکه دوم که در این خصوص سنگ تمام گذاشت.
سومین ویژگی یک انتخابات آزاد و واقعی، سالم بودن آن است که از ابتدا یعنی روند اجرایی انتخابات باید شفاف و اطمینان بخش باشد و همه مراحل انتخابات باید در معرض افکار عمومی قرار گیرد و هیچ فرآیندی از آن نباید مخفی و مبهم بماند. همچنین مهم ترین ضامن تحقق سلامت انتخابات را می توان یکی به ساختار انتخابات مربوط دانست که به نحوه ثبت نام از رای دهندگان، نحوه اخذ رای و نحوه شمارش آرا مربوط می شود، دیگری نظارت عمومی بر روند انتخابات است که نظارت عمومی از نظر بازدارندگی تخلفات انتخاباتی و ایجاد اطمینان عمومی بیشترین تاثیرگذاری را دارد که در همه انتخاب های آزاد و سالم جهان به نحو گسترده ای جریان دارد. عوامل اصل نظارت عمومی هم عبارتند از: نمایندگان احزاب، مطبوعات و نمایندگان کاندیداها که باید بتوانند در کلیه مراحل انتخابات حضور داشته  و آن را مشاهده کنند.
چهارمین ویژگی در خصوص یک انتخابات واقعی مربوط به مشارکت حداکثری است. چون انتخابات مربوط به انتخاب مردم است. باید ساز و کارهای انتخاباتی، حزبی و رسانه ای به گونه ای تحقق یابد که مردم با احساس مسئولیت مدنی نسبت به اساسی ترین حق خود، هرچه بیشتر در انتخابات شرکت کنند و مشارکت حداکثری نیز زمانی انجام می گیرد که انتخابات آزاد، عادلانه و سالم برگزار شود.
دلسوزان نظام باید بتوانند مشروعیت سیاسی نظام و مشارکت مردمی در حد و نصاب قابل قبول مقدم و اولی بر نتیجه رقابت هاست و تلاش برای جلوگیری از ورود یک طیف و جناح که در انتخابات مجلس هفتم و هشتم صورت گرفت، بر سر شاخ نشستن و بن بریدن است.
بهرحال یک انتخابات سالم و آزاد کم هزینه ترین رفتاری است که به واسطه آن افراد یک جامعه می توانند در یک چهارچوب پذیرفته شده و نهادینه به مطالبات خود دست یابند و یکی از فرق های اساسی حکومت های دموکراتیک و غیر دموکراتیک در این است که در حکومت های دموکراتیک، حکومتی مشروع تلقی می شود که نتیجه اراده ملت و ناشی از درخواست جمعی افراد جامعه باشد ولی در حکومت های غیر دموکراتیک، آنان در بهترین وضعیت به دنبال کسب اقبال و حمایت توده جامعه هستند.
انتخابات در جوامع دموکراتیک چند ویژگی دارد: ۱- شرکت در انتخابات حق است نه تکلیف  ۲- انتخابات عرصه اعمال حق تعیین سرنوشت آحاد جامعه است نه ابزاری برای کسب مقبولیت حکومت  ۳- شرکت در انتخابات یک فعالیت اجتماعی موثر است که از حس مسئولیت جمعی ناشی می شود.  ۴- شرکت در انتخابات نمایش قدرت مردم است. حضور و اجتماع مردم در هر صورت، حتی هنگامی که برای حمایت از حاکمان به صحنه می آیند همواره عرصه را بر حاکمان تنگ می کند.
هیچ چیز برای کسانی که میل به خودکامگی دارند بهتر و خوشایند تر از جامعه سرخورده و دست بسته نیست حتی اگر حضور مردم در انتخابات از سوی برخی به حمایت و رضایت از حاکمان تلقی شود، این حضور به رخ کشیدن قدرت جمعی است و عدم حضور مردم حتی حکومت های دموکراتیک را به سوی خودکامگی سوق می دهد.
بهرحال با توجه به اینکه  در کشور ما به طور معمول تقریباً هر سالی یک انتخابات صورت می گیرد بدون اینکه قضاوت آن چنانی در این نوشتار داشته باشیم،‌ خود خوانندگان قضاوت خواهند کرد که تا چه اندازه در کشور ما مشخصه های یک انتخابات واقعی و سالم برگزار می شود و آیا ویژگی های یک انتخابات در جوامع دموکراتیک، در کشور ما نیز رعایت می گردد یا نه؟